تعریف اتاق تمیز

مطابق تعریف ارائه شده در استاندارد IOS 14644-1 اتاق تمیز عبارت است از: فضایی که درآن میزان ذارت انتقال یافته توسط هوا در حجم معینی از فضا کنترل می شود و به گونه ای ساخته شده است که ورود ذرات به آن، تولید ذرات در داخل آن و باقیماندن ذرات در آن به حداقل برسد. در اتاق تمیز ممکن است پارامترهای محیطی مانند دما، رطوبت و فشار تحت کنترل باشند. همانگونه که در تعریف فوق مشاهده می گردد، اساس یک اتاق تمیز مبتنی بر به حداقل رساندن ورود، تولید و ماندن ذرات در این فضا می باشد وکنترل سایر پارامترهای محیطی حسب مورد ممکن است ضرورت پیدا کند. مدیریت میزان ذرات در اتاق تمیز مدیریت و کنترل میزان ذرات در اتاق تمیز عمدتاً با روش های زیر انجام می شود:

• تزریق حجم قابل ملاحظه ای از هوای فیلتر شده با سطح فیلتراسیون مناسب برای کاهش غلظت ذرات و همچنین خروج آن از فضای کنترل شده. این ذرات توسط پرسنل، ماشین آلات و سطوح موجود در اتاق تمیز تولید می شوند.
• ایجاد فشار مثبت در اتاق برای جلوگیری از ورود ذرات و آلودگی از بیرون به داخل اتاق تمیز
• استفاده از مصالحی که میزان تولید ذره توسط آنها بسیار ناچیز باشد و به سادگی قابل نظافت باشند
• استفاده از پوشش مناسب برای پرسنل جهت به حداقل رساندن میزان ذرات تولید شده توسط آنان

کلاس بندی اتاق های تمیز اتاق های تمیز بر حسب سطح تمیزی (Cleanliness level) کلاس بندی می شوند. استاندارهای متعددی برای کلاس بندی اتاقهای تمیز وجود دارد. مهمترین و کاربردی ترین این استاندارها درادامه توضیح داده شده است.

1. استاندارد فدرال آمریکا (Federal Standard 209)

اولین طبقه بندی اتاق های تمیز بر مبنای سطح تمیزی اتاق درسال 1966 توسط استاندارد فدرال آمریکا و در استاندارد Federal Standard 209A ارائه شد و تا سال 1992 که ویایش پنجم آن (209E) منتشر شد منبای تعیین کلاس تمیزی در سراسر دنیا بود. پس از انتشار استاندارد ISO 14644—1 در سال 1999، استاندارد 209E منسوخ شد و جای خود را به این استاندارد داد، با این حال مفاهیم استفاده شده برای کلاس بندی اتاق های تمیز در استاندارد 209E همچنان به طور گسترده در تمام کشورها استفاده می شود.

 

Federal Standard 209D class limits

2. استاندرد ISO 14644-1

سازمان جهانی استاندارد (ISO) در سال 1999 اولین مجموعه از استانداردهای مرتبط با اتاق تمیز را تحت عنوان Cleanrooms and associated controlled environments را منتشر نمود. بخش اول این استاندارد به شماره ISO 14644-1 به موضوع کلاس بندی اتاق های تمیز اختصاص دارد. در این استاندارد مبنای تعیین کلاس تمیزی اتاق های تمیز تشریح شده است. در زیر جدول تعیین کلاس بندی اتاق های تمیز بر مبنای این استاندارد آمده است. کلاس بندی ارائه شده در استاندارد ISO 14644-1 بر مبنای فرمول زیر است: شایان ذکر است مبنای اصلی این استاندارد همان استاندارد 209 فدرال آمریکا بوده و ارتباط مشخصی بین این دو استاندارد وجود دارد. در واقع اگر غلظت ذرات ارائه شده در جدول ISO را بر عدد 35.2 تقسیم کنیم، حاصل آن کلاس تمیزی متناظر در استاندارد فدرال خواهد بود. جدول زیر نشان دهنده ارتباط کلاس بندی این دو استاندارد برای ذرات با قطر 0.5 میکرون است: کلاس بندی اتاق های تمیز در صنعت دارو اتاق های تمیز استفاده شده در صنعت داروسازی بر مبنای استاندارهای خاص این صنعت کلاس بندی می شوند. گرچه استانداردهای متعددی برای کلاس بندی اتاق های تمیز در صنعت دارو وجود دارد، اما دو استاندارد مرتبط با اتحادیه اروپا و سازمان غذا و داروی آمریکا معتبرترین و مهمترین این استانداردها هستند که در ادامه به اختصار توضیح داده شده است.

1. استاندارد اتحادیه اروپا European Union Guidelines to Good Manufacturing Practice

استاندارد حاکم بر تولید محصولات دارویی در اتحادیه اروپا تحت عنوان: ‘The Rules Governing Medicinal Products in the European Union, Volume 4, EU Guidelines to Good Manufacturing Practice, Medicinal Products for Human and Veterinary Use’ منتشر شده است که ضمیمه شماره 1 آن (Annex 1) به موضوع کلاس بندی اتاق های تمیز می پردازد. این استاندارد اغلب به عنوان (EU GMP) شناخته می شود، هر چند که این عنوان درستی برای این استاندارد نیست. جدول زیر نشان دهنده روش کلاس بندی طبق این استاندارد می باشد:

2. استاندارد سازمان غذا و داروی آمریکا (Food and Drug Administration-FDA)

این استاندارد برای اولین بار در سال 2004 توسط FDA برای تولید محصولات دارویی استریل در آمریکا منتشر شد. در این استاندار نیز جدولی مشابه با استاندار EU GMP ارائه شده است که دو تفاوت عمده با آن دارد. در این استاندارد کلاس تمیزی فضاها فقط در حالت Operational بررسی می شود و حالت At rest مورد ارزیابی قرار نمی گیرد. همچنین نیازی به شمارش ذرات بزرگتر از 5 میکرون وجود ندارد. در ادامه جدول مربوط به کلاس بندی اتاق های تمیز بر مبنای استاندارد FDA آمده است.   جدول زیر که توسط international society for pharmaceutical engineering (ISPE)  ارائه شده است، به طور خلاصه ارتباط استاندارهای مختلف برای کلاس بندی اتاق های تمیز را نشان می دهد. در این جدول، ISPE برای هماهنگ سازی استانداردهای گوناگون، روش کلاس بندی مختص به خود را ارائه کرده است.